Cây đương quy

Tên khoa học Angelica sinensis (Oliv) Deils, (Angelica polymorpha Maxim. Var.sinensis Oliv)
Thuộc họ Hoa tán apraceae (Umbelliferae)
Đương quy (Radix Angelicae sinensis) là rễ phơi hay sấy khô của cây đương quy. Quy là về, vì vị thuốc này có tác dụng điều khí, nuôi huyết, làm cho huyết đang loạn xạ trở về chỗ củ do đó có tên như vậy.
A. Mô tả cây

Đương quy là một loại cây nhỏ, sống lâu năm, cao chừng 40-80cm, thân màu tím có rãnh dọc. Lá mọc so le, 2-3 lần xẻ lông chim, cuống dài 3-12cm, 3 đôi lá chét; đôi lá chét phía dưới có cuống dài, đôi lá chét phía trên đỉnh không có cuống; lá chét lại xẻ 1-2 lần nữa, mép có r8ang cưa; phía dưới cuống phát triển dài gần 1/2 cuống, ôm lấy thân. Hoa nhỏ màu xanh trắng hợp thành cụm hoa hình tán kép gồm 12-40 hoa. Qủa bế có rìa màu tím nhạt. Ra hoa vào tháng 7-8.
B. Phân bố, thu hái và chế biến
Đương quy hiện nay vẫn phải nhập của Trung quốc và Triều tiên. Ta đã nhiều lần thí nghiệm trồng nhưng mới thành công trong phạm vi nhỏ tại Sapa tỉnh Lào cai, chưa phổ biến rộng rãi.Nhưng mới đây chúng ta đã trồng thành công đương qui ở vùng đồng bằng quanh Hà nội do lợi dụng thời tiết lạnh của mùa rét, tuy nhiêm chất lượng có khác. Tại Trung quốc, đương qui được trồng nhiều nhất ở các tỉnh Cam túc, Tứ xuyên, Vân nam, Thiểm tây.Hằng năm vào mùa thu gieo hạt, cuối thu đầu đông nhổ cây con cho vào hố ở dưới đất cho qua mùa đông. Qua mùa xuân lại trồng, đến mùa đông lại bảo vệ. Đến mùa thu năm thứ 3 có thể thu hoạch. Đào rễ về cắt bỏ rễ con, phơi trong nhà hoặc cho vào tro ng thùng, sấy lửa nhẹ, cuối cùng phơi trong mát cho khô. Trên thị trường người ta còn phân biệt ra quy đầu là rễ chính và một bộ phận cổ rễ; quy thân hay quy thoái là phần dưới của rễ chính hoặc là rễ phụ lớn. Quy vĩ là rễ phụ nhỏ, đông y cho rằng tính chất của mỗi bộ phận có khác nhau, nhưng hiện nay tại Trung quốc người ta cũng đơn giản bớt đi và phần lớn trên thị trường trong nước cũng như xuất khẩu người ta không phân biệt nữa. Toàn rễ cái rễ phụ được gọi là toàn quy.
C. Tác dụng dược lý
Đương quy đã được nghiên cứu về mặt dược lý từ lâu. Sau đây là một số tác dụng chủ yếu
1. Tác dụng trên tử cung và các cơ trơn: Trên tử cung, đương qui có 2 loại tác dụng: một loại gây kích thích và 1 loại gây ức chế Theo Schmidt, Y Bác An và Trần Khắc Khôi (1924 Chinese Med.J.38: 362) thì hoạt chất chiết từ toàn bộ vị đương qui (dùng nước đun sắc hoặc rượu nhẹ độ thẩm hiệt), tiêm cho chó đã gây mê (tĩnh mạch) thì thấy đối với tử cung 10 con không có chửa có 37,5% hiện tượng co, đối với chó có chửa đẻ không lâu thì q00% hiện tượng co tử cung. Đối với các cơ quan có cơ trơn khác như ruột, bàng quan cũng có hiện tượng đó, đồng thời huyết áp hạ thấp và có tác dụng lợi tiểu (do tỷ lệ sacaroza cao trong thuốc). Nếu như dùng tinh thể (không có tính chất bay hơi, không có đường và kiềm tính) chiết từ đương qui ra để tiêm vào tĩnh mạch thỏ thì cũng thấy sức co bóp của tử cung tăng mạnh, nhưng huyết áp không hạ thấp mà lại tăng cao’ nếu dùng tinh thể nói trên pha với dung dịch tyrốt thành 1/2.000.000, rồi thí nghiệm trên tử cung cô lập của thỏ thì cũng thấy hiện tượng co bóp kéo dài’ dung dịch pha loãng 1/100.000 cũng làm cho mẩu ruột cô lập của thỏ co bóp mạnh. Các tác giả cho rằng tính chất kích thích này do tác dụng trực tiếp trên cơ trơn.Theo Lưu thiệu Quang, Trương Phát Sơ và Trương Diệu Đức (Trung hoa y học tạp chí 21: 611;1935) thì đã dùng tinh dầu của đương qui tiến hành 88 lần thí nghiệm, trên tử cung cô lập của động vật và phát hiện thấy đối với tử cung cô lập của thỏ, chó và chuột bạch (có chửa hay không có chửa) với nồng độ 1/50 có tác dụng giãm nghỉ, nhưng tác dụng nhanh và kéo dài, nếu rửa hết thuốc thì tính chất khẩn trương lại không phục lại, như vậy chứng tỏ tinh dầu đương qui không làm thương tổn nhiều đối với cơ của tử cung. Với nồng độ 1/25 thì sự co của tử cung lập tức đình chỉ; với nồng độ 1/100 thì hơi có tác dụng giãn nghỉ. Tác dụng trên của đương qui ngược lại với tác dụng của tuyến yên và histamin, tức là sau khi tác dụng bằng atropin sunfat thì có thể xuất hiện, do đó cho rằng đương qui không có các dụng trên hệ thống thần kinh mà do tác dụng trực tiếp trên cơ trơn của tử cung này mà chữa bệnh thống kinh, so với atropin thì an toàn hơn. Nhưng năm 1949 Trung hoa y học tạp chí , 35, 353) Trương Xương Thiệu cho rằng xem tính chất trực tiếp ức chế cơ trơn của tử cung là đại diện cho cách tác dụng của đương qui chưa được đúng đắn Kinh nghiệm dùng đương qui trên lâm sàng cho biết đương qui có tác dụng làm dụi tử cung co quắp. Theo báo cáo của Dương Đại Vọng, Triệu Túc Quân (1948 Trung hoa y học tạp chí , 34:457) đã dùng đương qui chữa cho 129 bệnh nhân thống kinh (kinh nguyệt, đau đớn) tất cả đã dùng 257 lần thì thấy kết quả tốt, không có triệu chứng nào không tốt, lại làm tăng sự phát dục của tử cung. Các tác giả đề xuất ra 3 loại tác dụng của đương qui :
a) Ức chế sự co của tử cung, làm giãn nghỉ sự căng của tử cung, trực tiếp làm cho hành kinh không đau
b) Do cơ tử cung giãn nghỉ, huyết lưu thông mạnh, do đó có tác dụng cỉ thiện sự dinh dưỡng tại chỗ, làm cho tử cung chóng bình thường, gián tiếp chữa chứng thống kinh(thấy kinh đau đớn)
c) Đương qui có tác dụng làm cho ruột trơn và có thể chữa táo bón, làm giảm sung huyết vùng xương chậu do đó tham gia làm giảm đau trong lúc kinh nguyệt, năm 1954 Ngô Bảo Sam và những người cộng tác đã báo cáo dùng đương qui mua ở Thượng hải chề thành nước sắc, còn thuốc, chiết bằng ete dầu hỏa, ete sunfuric, clorofoc, cồn nguyên nhất và cồn 70%. Với 8 loại chế phẩm đó thí nghiệm trên tử cung cô lập, tử cung tại chỗ và theo phương pháp trường diễn của Reynolds (1929) thì thấy cả 8 oại đều làm tăng tính tiết luật của tử cung cô lập thỏ, làm giảm trương lực (tonus); liều lớn thì hoàn toàn ức chế; nếutiêm vào tĩnh mạch súc vật đã gây mê mèo, chó, thỏ) thì thấy sự co của tử cung tại chỗ được tăng mạnh, đồng thời huyết áp hạ xuống; nếu tiêm tĩnh mạch những con thỏ theo dõi theo phương pháp Reynolds mãn tính, trường diễn) thì thấy có tác dụng hưng phấn. Dùng nước sắc đương qui với liều 300, 150, 30, 15mg trên 10g thể trọng tiêm vào màng bụng chuột nhắt và thuốc chiết bằng ete dầu hỏa với liều 200, 100, 50mg trên mỗi con chuột tiêm dưới da chuột nhắt đều không thấy tác dụng của các nội tiết tố nữa. Năm 1954 (Trung hoa y học tạp chí, 9;670-682), Lã phú hoa, Ngô Hy Đoan và Hồng Sơn Hải báo cáo đã dùng một loại đương qui (có lẽ là Ligusticum acutilobum) chế thành thuốc sắc, cất kéo hơi nước và chiết bằng ete thí nghiệm trên tử cung cô lập, tử cung tại chỗ và trên tử cung trường diễn, cũng đi đến kết quả gần như kết quả của Ngô Bảo Sam kể trên và các tác giả đề xuất rằng đương qui có hai loại tác dụng hưng phấn và ức chế. Năm 1945, Chu Nhan Trung dược đích dược lý dữ ứng dụng) đã đề xuất rằng đương quy có hai tác dụng: thành phần tan trong nước, không bay hơi, có tinh thể, có tác dụng hưng phấn cơ tử cung làm cho sự co bóp tăng mạnh; thành phần bốc hơi có tác dụng ức chế cơ tử cung làm cho tử cung giãn nghỉ, nếu muốn làm cho có tác dụng co bóp tử cung thì cần sắc thuốc có đương quy lâu để trừ bỏ bớpt phần bay hơi; trái lại nếu muốn làm cho tử cung giãn nghỉ thì chỉ nên sắc rấtchóng để bảo vệ phần bay hơi
2. Tác dụng tên hiện tượng thiếu vitamin E: Theo Nghê Chương Kỳ (1941. Chinese J. physiol, 16;373) dùng thức ăn thiếu vitamin E nuôi chuột trong 2 -5 tháng, 100% chuột bị bệnh thiếu vitamin E với những chứng bệnh ở tinh hoàn; nếu thêm vào thức ăn 5-6% đương quy thì 30* chuột không có những tiệu chứng thiếu vitamin E nữa. Các vị thuốc dâm dương hoắc, đan sâm, tục đoạn và xuyên khung cũng có tác dụng tương tự, Nghê Chương Kỳ suy luận rằng nhân dân sở dĩ dùng đương quy làm thuốc an thai phải chăng có quan hệ tới loại tác dụng này.
3. Tác dụng trên khung thần kinh. Theo sự nghiên cứu cua một tác giả Nhật bản (Tửu tinh hòa thái lang, 1933) tinh dầu của đương quy có tác dụng trấn tĩnh hoạt động của đại não lúc đầu thì hưng phấn trungkhu tủy sống, sau tê liệt, đưa đến huyết áp hạ thấp, nhiệt độ cơ thể hạ thấp, mạch đập chậm lại và có hiện tượng co quắp; nhưng nếu tiêm dưới da thỏ thì các hiện tượng trên không rõ rệt, chỉ thấy liệt hô hấp trước, rồi đến liệt tim
4. Tác dụng trên huyết áp và hô hấp. Theoe Schmidt. Y Bác An và Trần Khắc Khôi 1924 Chinese Med. J.38;362) tinh dầu của đương quy có tác dụng hạ huyết áp, nhưng thành phần không bay hơi của đương quy lại có tính chất làm co cơ trơn của thành mạch máu làm cho huyết áp tăng cao. Lưu Thiệu Quang, Trương Phát Sơ, Trương Diệu Đức (1935 Trung hoa y học tạp chí 21:611) đã theo dõi tác dụng của tinh dầu đương quy trên thỏ, mèo, chó đối với huyết áp và hô hấp thì thấy tùy theo liều lượng lớn, nhỏ tinh dầu tiêm vào mạch máu mà tác dụng có khác nhau
a. Liều nhỏ: huyết áp hơi hạ thấp, hô hấp hơi bị kích thích hoặc bị ảnh hưởng rất ít
b. Liều trung bình: huyết áp hạ thấp nhiều hơn, hô hấp khó khăn
c. Liều lớn: huyết áp hơi hạ rất mạnh, hô hấp khó khăn rõ rệt cuối cùng hô hấp bị
ngừng lại, gây chết, tác dụng làm hô hấp khó khăn đối với thỏ ít hơn so sánh mới mèo và chó, cho nên có thể nói độ độc của a. Liều nhỏ: huyết áp hơi hạ thấp, hô hấp hơi bị kích thích hoặc bị ảnh hưởng rất ít đối với huyết áp hay hô hấp rất thấp
5. Tác dụng trên cơ tim. Theo Ngụy Liên Cơ (1959, sinh lý học báo 20(2); 105-110-Trung văn) thì tác dụng trên tim của a. Liều nhỏ: huyết áp hơi hạ thấp, hô hấp hơi bị kích thích hoặc bị ảnh hưởng rất ít
6. Tác dụng kháng sinh: Năm 1950, Lưu Quốc Thanh đã báo cáo nước sắc đương quy có tác dụng kháng sinh đối với trực trùng lỵ và tụ cầu trùng
D. Công dụng và liều dùng
Theo đông y đương quy vị ngọt, cay, tính ôn. Vào 3 kinh tâm, can, tỳ, tác dụng bổ huyết hoạt huyết, nhuận táo, hoạt trường, điều huyết, thông kinh đương quy là một vị thuốc rất phổ thông trong đông y. Nó là đầu vị trong thuốc chữa bệnh phụ nữ, đồng thời dùng trong nhiều đơn thuốc bổ và trị bệnh khác chủ yếu dùng chữa bệnh kinh nguyệt không đều, thấy kinh đau bụng; trước khi thấy kinh 7 ngày thì uống. Ngày uống 6-15g dưới dạng thuốc sắc (chia làm 2 lần uống trong ngày) hoặc dưới dạng thuốc rượu mỗi lần 10ml, ngày uống 3 lần. Uống luôn 7-14 ngày. Còn làm thuốc bổ huyết chữa thiếu máu, chân tay đau nhức và lạnh
Đơn thuốc có đương quy dùng trong đông y
Bài tứ vật (tứ vật thang) đương quy , thục địa (hay sinh địa), mỗi vị 12g, bạch thược 8g, xuyên khung 6g, nước 600ml, sắc còn 200ml. Chia làm 3 lần uống trong ngày, làm thuốc chữa thiếu máu, cơ thể suy nhược, kinh nguyệt không đều, đau ở rốn, đẻ xong máu hôi chảy mãi không ngừng. Đối với phụ nữ sau khi đẻ lắm bệnh có khi người ta dùng bài tứ vật nói trên thâm hắc can khương, hắc đậu (đậu đen), trạch lan, ngưu tất, ích mẫu, bổ hoàng
Bài đương quy kiện trung thang của Trương trọng Cảnh dùng chữa bệnh phụ nữ sau khi đẻ thiếu máu, thuốc bổ huyết: đương quy 7g, quế chi, sinh khương, đại táo mỗi vị 6g, thược dược 10g, đường phèn 50g, nước 600ml, sắc còn 200ml, chia 3 lần uống trong ngày. Chữa chảy máu cam không ngừng: đương quy sao khô tán nhỏ, mỗi ngày dùng 2-3 lần, mỗi lần dùng 4g. Dùng nước cháo mà chiêu thuốc. Dưỡng não hoàn=viên dưỡng não. Dùng chữa mất ngủ, nhức đầu, ngủ hay mê: đương quy 100g, viễn chí 40g, xương bồ 40g, táo nhân 60g, ngũ vị 60g, khởi tử 80g, đởm tinh 40g, thiên trúc hoàng 40g, long cốt 40g, ích trí nhân 60g, hổ phách 40g, nhục thung dung 80g, bá tử nhân 60g, chu sa 40g, hồ đào nhục 80g. Tất cả mỗi viên nặng chừng 4g. Ngày uốg 2 lần, mỗi lần 1 viên. Uống luôn 15 ngày (bài thuốc kinh nghiệm Trung quốc) Đã áp dụng thấy kết quả tốt ở bệnh viện Bạch mai. Mất ngủ khỏi 85%, váng đầu khỏi 78,65%, ngủ mê khỏi 77,22%, đau đầu đạt 79,59%
Chú thích
Trong đông y phân biệt quy đầu, quy thân, quy vĩ có tác dụng khác nhau. Gần đây người ta chứng minh tỷ lệ tinh dầu ở các bộ phận khác nhau của rễ có khác nhau. Vậy kinh nghiệm người xưa không phải hoàn toàn vô lý chăng? Phần trên đã giới thiệu, ở đây chỉ nói quan niệm của một số thầy thuốc xưa: theo Hoàng cung Tú thì quy đầu có tác dụng cầm máu đi lên, quy thân thì nuôi huyết ở trung bộ, quy vĩ thì phá huyết xuống dưới. Toàn quy thì hoạt huyết. Quy vị cay thì hay tán, người nào hư, hỏa thịnh nên kiêng; vị ngọt thì ủng tắc, người nào tỳ vị như hàn chớ dùng, thể nhuận tinh hoạt, người nào tiết tả nên kiêngMột tác giả cổ khác là Chương sơn Lôi nói: quy thân chủ thủ có công bồi dưỡng, quy vĩ chủ thông có công trục ứ, quy đầu có tính đi lên trên chữa những chứng tiện huyết, niệu huyết (tiểu tiện ra huyết) rất hay nhưng chữa thổ huyết, nục huyết (chảy máu cam) mà dùng thì khác gì chắp cánh cho hổ, cho nên làm thuốc phải sành chớ ngộ nhận 2 chữ chỉ huyết (cầm máu) mà hại người (trích trong bản thảo cương mục, Lý Thời Trần, thế kỷ 16)
3. Tên khoa học của đương quy mới được các nhà dược học và thực vật học Trung Quốc xác định lại gần đây. Theo tài liệu cũ, tên khoa học của đương quy rất phức tạp như ở huyện Nga My tỉnh Tứ xuyên dùng vị tiền hồ (Peucedanum decursivum Maxim) làm đương quy, có nơi lại dùng rễ cây Angelica miqueliana Maxim, và cây angelica grosserrata Maxim..Thực tế đương quy mà ta nhập có thể do các nguồn gốc cây khác nhau. Ngay tại Việt nam, ở Lạng Sơn ta vẫn thu mua vị tiền hồ với tên nam đương quy để dùng và bán sang Trung quốc. Cần chú ý nghiên cứu thêm.