Cây tô mộc

Còn có tên là cây gỗ vang, cây vang nhuộm, cây tô phượng (do cây này mọc ở nước Tô Phượng, một nước cổ ở vùng hải đảo Trung quốc).
Tên khoa học Caesalpinia sappan L.
Tô mộc (Lignum Caesalpiniae sappan) là gỗ phơi khô của cây gỗ vang hay cây tô mộc. Vì vị thuốc sản xuất ở Tô phượng cho nên có tên (Tô là Tô phượng, mộc là gỗ)
A. Mô tả cây

to-mocCây tô mộc là một cây cao 7-10m, thân có gai. Lá kép lông chim, gồm 12 đôi, hay hơn 12 đôi lá chét, hơi hẹp ở phía dưới tròn ở đầu, nhặt trên nhẵn, mặt dưới có lông. Hoa 5 cánh màu vàng mọc thành chùm, nhị hơi lòi ra, nửa dưới chỉ nhị hơi có lông, bầu hoa phủ lông xám. Qủa là một giáp dẹt hình trứng ngược dày, dai, cứng, dài từ 7-10cm, rộng từ 3,5-4cm, trong đó có 3-4 hạt màu nâu (hình).
B. Phân bố, thu hái và chế biến
Cây mọc hoang và được trồng nhiều ở nhiều nơi trong nước ta vì gỗ được dùng làm thuốc nhuộm gỗ và làm thuốc với tên tô mộc. Người ta dùng gỗ chẻ mỏng phơi khô.
C. Thành phần hóa học
Trong cây tô mộc có tanin, axit galic, chất
sappanin C, chất brassilin Cvà tinh dầu.Brassilin là một chất có tinh thể màu vàng.Với kiềm cho màu đỏ, khi oxy hóa sẽ cho brassilin C. Cấu tạo của chất brassilin và brassilein gần giống chất hermatoxylin và hermatein (do hermatoxylin oxy hóa) là chất màu lấy ở gỗ cây hermatoxylon campechianum L. cùng họ.
D. Tác dụng dược lý
1. Phòng đông y thực nghiệm Viện vi trùng Việt nam (1961) đã nghiên cứu thấy nước sắc tô mộc có tác dụng kháng sinh mạnh đối với vi trùng Staphylococcus 209P (vòng vô khuẩn (1,2cm), Salmonnella typhi (0,4cm), Shiga flexneri (0,7cm), Shigellasonnei (0,2), Shigella dysenteria Shiga (1cm), Bacillus subtilis (1cm)
Tác dụng kháng sinh này không bị nhiệt, dịch vị và dịch tụy tạng phá hủy.
2. Theo M.Gabor (1951) brasilein có tác dụng kháng histamin. Nếu tiêm brasilein vào màng bụng chuột bạch trước thì có thể đề phòng hiện tượng thay đổi ở mắt chuột bạch do tiêm dung dịch 1,5% histamin clohidrat.
3. Theo M.Gabor B Horvath, L, Kiss và Z. Dirner (1952), brasilein và brasilin đều có tác dụng làm mạnh và kéo dài tác dụng của hocmon thượng thận đối với mẩu ruột cô lập của chuột bạch hoặc tử cung cô lập của thỏ và đối với huyết áp của thỏ.
4. Năm 1952 M. Gabor, I Szodady và Z. Dirner còn báo cáo thí nghiệm trên sinh thiết (coupe microscopique) tổ chức thận và nước của tổ chức thận thấy brasilin và brasilein có tác dụng ức chế men histidin decacboxylaza
5. Tù Tá Hạ và Diêm Ứng Bổng (1954-1955, 1956, Trung hoa y học tạp chí) nghiên cứu toàn diện áp dụng dược lý của tô mộc đã đi đến kết luận sau:
Báo cáo thứ nhất
- Với lượng vừa thích hợp, tô mộc có tác dụng làm tăng sự co bóp của tim ếch cô lập. Áp lực tim lúc đầu càng yếu, tác dụng càng rõ.
- Nước tô mộc làm cho sự co mạch của huyết quản ếch tăng lên (phương pháp
Treudenberg). Nếu bắt đầu dùng nước tô mộc trước rồi mới dùng muối nitrit thì tác dụng dãn mạch của muối nitrit sẽ không xuất hiện nữa.
- Nước tô mộc không có ảnh hưởng đối với hô hấp và huyết áp của chó bị gây mê. Nếu phối hợp với histamin hoặc hocmon thượng thận cũng không thấy tác dụng hiệp đồng
- Đối với mẫu ruột thỏ cô lập, nước tô mộc không có tác dụng , nhưng có thể tăng mạnh tác dụng của hocmon thượng thận đối với mẫu ruột.
- Nước tô mộc hơi có tác dụng ức chế đối với tử cung cô lập của chuột nhắt. Nếu phối hợp tô mộc với hocmon thượng thận, tác dụng ức chế càng rõ
- Nước tô mộc và hematoxylin không giống nhau. Tựa hồ như không có tác dụng kháng histamin
Báo cáo thứ 2
- Bôi dầu thông trên bụng thỏ. Nước tô mộc không có tác dụng giảm nhẹ tính chất kích thích của dầu thông
- Thí nghiệm tên phế quản của chuột bạch, nước tô mộc không có tác dụng làm giảm mất tác dụng của histamin đã gây co bóp trên phế quản.
- Tiêm nước tô mộc vào tĩnh mạch của con chó đã gây mê, dung tích của thận không bị ảnh hưởng
- Sau khi tiêm 0,1ml vacxin thương hàn vào tĩnh mạch con thỏ để gây sốt, sau đó tiêm vào màng bụng 5ml dung dịch 20% tô mộc, nhiệt độ không giảm.
- Tiêm vào bụng chuột nhắt 1ml dung dịch 100% tô mộc, không làm mất tác dụng cong đuôi do tiêm mocphin vào chuột 1mg/10g chuột. Đối với thỏ hầu như có tác dụng đối kháng với tác dụng trấn tĩnh do tiêm dung dịch mocphin vào dưới da (5mg/kg thể trọng)
- 0,2ml dung dịch 20% tô mộc có thể khôi phục sự hoạt động của tim ếch cô lập (phương pháp Straub) đã bị đình lại do tiêm nước sắc 20% vị thuốc chỉ xác
Báo cáo thứ 3
- Dùng nước tô mộc cho thỏ, chuột bạch, chuột nhắt uống hoặc tiêm tĩnh mạch hay dưới da hoặc thụt đều gây ngủ, lượng lớn có thể gây mê và có thể chết.
- Nước tô mộc có tác dụng đối kháng với tác dụng hưng phấn trung khu thần kinh do stricnin hoặc cocain gây ra.
- Nước tô mộc có khả năng khôi phục sự hoạt động của tim ếch cô lập phương pháp Straub) đã bị cloralhytdrat hoặc quinin clohydrat, pilocacpin, eserin salixylat làm cho chưa hoàn toàn đình chỉ
- Tiêm nước sắc tô mộc dưới da hoặc vào bụng con chó có thể gây nôn mửa và đi tả.
E. Công dụng và liều dùng
Tính vị theo đông y: vị ngọt, bình, không độc, vào 3 kinh tâm, can và tì. Có phương pháp Straub) hành huyết, khứ ứ, chỉ thống, tán phong hòa huyết, chửa đẻ xong ứ trệ, kinh nguyệt bế, ung thũng, bị đánh tổn thương , không ứ trệ cấm dùng. Nhân dân dùng tô mộc làm thuốc săn da và cầm máu dùng trong các trường hợp tử cung chảy máu, đẻ mà mất máu quá nhiều, choáng váng, hoa mắt.Còn dùng chữa lỵ, ra máu, chảy máu trong ruột, bạch đới
Một số vùng nhân dân dùng tô mộc nấu với nước uống thay chè, Phụ nữ có thai không dùng được
Ngày uống 6-12g, dưới dạng thuốc sắc
Nước sắc gỗ vang còn dùng để nhuộm đồ gỗ trước khi đánh vecni
Đơn thuốc có tô mộc
1. Bài thuốc chữa kinh nguyệt không đều hoặc đẻ xong đau bụng từng cơn:
Tô mộc 10g, huyền hổ sách 6g, sơn tra 10g, hồng hoa 3g, ngũ linh chi 8g, đương quy thân 10g, nước 600ml, sắc còn 200ml. Chia 3 lần uống trong ngày
2. Đẻ xong ra huyết nhiều: Tô mộc 12g, huyền sắc với nước 200ml, sắc còn 100ml.
Chia 2 lần uống trong ngày