Y Dược Hoa Việt

Cây Bạch Thược

Tính vị theo đông y: Bạch thược dùng chữa kinh nguyệt không đềuđau bụng, tả lỵ, lưng ngực đau, mồ hôi trộm, tiểu tiện khóvị đắng, chua hơn hàn, vào 3 kinh can, tỳ và phế có tác dụng nhậun gan, làm hết đau, dưỡng huyết, liễm âm, lợi tiểu, 
Cây bạch thược còn gọi là thược dược trắng.

Tên khoa học Paeonia lactiflora Pall (Paeonia albiflora Pall )
Thuộc họ Mao Lương Ranunculaceae
Bạch thược (Radix paeoniae albae) là rễ phơi hay sây khô của cây thược dược. Vì vị thuốc sắc trắng do đó có tên như vậy
A. Mô tả cây
bach-thuocBạch thược hay thược dược là một cây sống lâu năm cao 50-80cm, rễ củ to, thân mọc thẳng đứng, không có lông. Lá mọc so le, xẻ sâu thành 3-7 thùy hình trứng dài 8-12cm, rộng 2-4cm, mép nguyên, phía cuống hơi hồng. Hoa mọc đơn độc, cánh hoa màu trắng.
Mùa hoa ở Trung quốc vào các thàng 5-7, mùa quả vào các tháng 6-7
B. Phân bố, thu hái và chế biến
Cho đến nay ta vẫn nhập thược dược từ Trung quốc. Tại Trung quốc có loại trồng cho củ to hơn, loại mọc hoang cho củ nhỏ hơn. Mọc hoang ở các tỉnh Hắc long Giang, Cát lâm, Hà bắc, Liêu minh, Hà nam, Sơn đông trong rừng, dưới những cây bụi hoặc cây to.
Ta đã đi thực hành công một số cây ở Sapa (Lào cai) vào năm 1960
Sau 4 năm trồng mới bắt đầu thu hoạch. Đào rễ vào các tháng 8-10, cắt bỏ thân rễ và rễ con, cạo bỏ vỏ ngoài, đồ lên cho chín (thời gian đồ tùy theo rễ to nhỏ mà quyết định), sau khi đồ sửa lại cho thẳng và sấy phơi khô. Tại Hàng châu, người ta đào rễ vào tháng 6, cắt bỏ rễ con, đồ lên rồi phơi nhưng sau khi phơi 1-2 ngày lại tẩm nước cho mềm, lăn cho tròn rồi tiếp tục phơi. Không nên phơi nắng quá to để tránh nứt hay cong queo. Có khi xông diêm sinh cho thêm trắng
C. Thành phần hóa học
Trong thược dược có tinh bột, tanin, canxi oxalt, một ít tinh dầu, axit benzoic, nhựa và chất béo, chất nhầy. Tỷ lệ axit benzoic, chừng 1,07%
D. Tác dụng dược lý
Chất axit benzoic trong thược dược được uống với liều cao có thể sinh co quắp, cuối cùng mê sảng và chết. Do thành phần này, thược dược có tác dụng trừ đờm, chữa ho
Năm 1950, Lưu Quốc Thanh báo cáo nước sắc thược dược có tác dụng kháng sinh đối với vi trùng lỵ, thổ tả, tụ cầu, trực trùng, thương hàn, phế cầu, trực trùng bạch cầu. Năm 1947, Từ trọng Lữ báo cáo bạch thược có tác dụng kháng sinh đối với vi trùng lỵ Shiga
Tác dụng trên sự co bóp của ống tiêu hóa: Năm 1940, Tào Khuê Toản đã dùng nước sắc thược dược thí nghiệm trên mẩu ruột cô lập của thỏ thì thấy với nồng độ thấp có tác dụng ức chế với nồng độ cao lúc đầu có tác dụng hưng phấn, sau ức chế. Năm 1953 (Nhật bản dương y học tạp chí ) một số tác giả Nhật bản đã nghiên cứu thấy thược dược có tác dụng kích thích như động của dạ dày và mẩu ruột cô lập của thỏ. Các tác giả còn phối hợp vị thược dược với cam thảo theo bài thuốc thược dược cam thảo thang tiến hành thí nghiệm trên dạ dày và ruột như trên thì thấy liều thấp có tác dụng xúc tiến sự co bóp bình thường của dạ dày và ruột nhưng với liều cao thì có tác dụng ức chế. Nếu trước khi dùng thuốc, dùng axetylcholin hay histamin để gây kích thích trước thì tác dụng ức chế lại càng rõ rệt.
E. Công dụng và liều dùng
Tính vị theo đông y: vị đắng, chua hơn hàn, vào 3 kinh can, tỳ và phế có tác dụng nhậun gan, làm hết đau, dưỡng huyết, liễm âm, lợi tiểu, dùng chữa đau bụng, tả lỵ, lưng ngực đau, kinh nguyệt không đều, mồ hôi trộm, tiểu tiện khó
Thược dược được dùng làm thuốc giảm đau, thông kinh trong những bệnh đau bụng (do ruột co bóp quá mạnh), nhức đầu, chân tay nhức mỏi, còn dùng chữa phụ nữ bế kinh, xích bạch đới lâu năm không khỏi
Ngày dùng 6-12g dưới dạng thuốc sắc
Đơn thuốc có thược dược
Thược dược cam thảo thang: Thược dược 8g, cam thảo 4g, nước 300ml, sắc còn 100ml, chia 2 lần uống trong ngày,
chữa 2 chân và đầu gối đau nhức không co duỗi được, đau bụng (bài thuốc của Trương trọng Cảnh)
Quế chi gia linh truật (bài thuốc của Trương trọng Cảnh dùng chữa đầu nhức mắt hoa). Quế chi 6g, Thược dược 6g, đại táo 6g, sinh khương 6g, phục linh 6g, bạch truật 6g, cam thảo 4g, nước 600ml, sắc còn 200ml, chia 3 lần uống trong ngày

Nguồn: Đỗ Tất Lợi, Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam - BTV: DS.Huy